Kiếm tiền mà vẫn ngủ ngon: tài sản, không phải mẹo

Kiếm được nhiều tiền hơn, mà sao đêm lại ngủ ít hơn. Phương Anh từng gặp nhiều người như vậy, và có một quãng đời, chính mình cũng vậy.

Họ ngồi trước mặt mình, kể về một tháng doanh thu kỷ lục. Con số nghe thật vui tai. Vậy mà ánh mắt thì mỏi. Mình hỏi nhẹ, dạo này ngủ ngon không, thì im lặng một lúc. Rồi cái câu hay nghe nhất bật ra: "Tháng này ổn rồi, mà tháng sau hổng biết lấy gì đắp vào." Bạn thấy không, người ta không mất ngủ vì hôm nay thiếu tiền. Người ta mất ngủ vì ngày mai trống trơn. Vì sâu trong lòng, họ biết cái đang nuôi mình không phải một thứ chắc chắn. Nó là một chuỗi may rủi nối nhau. Hết may là hết tiền.

Phương Anh gọi cái khác nhau đó bằng hai chữ rất đơn giản: mẹo và tài sản. Hiểu được hai chữ này, bạn sẽ hiểu vì sao có người làm ít mà ngủ ngon, có người làm nhiều mà thức trắng.

Mẹo là cái cho bạn tiền hôm nay, nhưng bắt bạn chạy mãi. Một bài viral nửa đêm, sáng ra điện thoại reo liên tục, đơn về tới tấp. Vui lắm. Nhưng qua ba ngày, sóng rút, mặt nước phẳng lì như chưa từng có gì. Một đợt chốt đơn bằng chiêu giảm giá sốc, khách ùa vào một lượt rồi thôi. Một lần đổ tiền quảng cáo, máy chạy thì khách tới, tắt máy thì khách đi. Mẹo giống như pháo hoa. Đẹp, sáng rực, ai cũng ngước nhìn. Nhưng nổ một cái rồi tắt. Và sáng hôm sau, bạn lại đứng đó, hai bàn tay trắng, phải nghĩ ra một quả pháo mới. Cứ thế, ngày nào cũng phải nghĩ mẹo mới. Mệt là ở chỗ đó. Không phải mệt thân, mà mệt cái đầu lúc nào cũng phải căng ra tìm chiêu kế tiếp.

Tài sản thì ngược lại hoàn toàn. Tài sản là cái đứng tên bạn. Là cái còn ở lại với bạn kể cả khi bạn nghỉ. Một cái kênh của riêng bạn, nơi người ta tự tìm tới nghe bạn nói. Một danh sách khách của riêng bạn, những người đã từng tin và sẵn lòng tin lần nữa. Một cái tên mà khi nhắc tới, người ta gật đầu "à, người này được, mua của người này yên tâm." Một cái hệ thống tự chạy, vẫn nhả ra kết quả cả khi bạn đi vắng. Tài sản không lấp lánh như pháo hoa. Nó giống cái cây hơn. Trồng xong, mấy tháng đầu nhìn chẳng thấy gì. Nhưng rễ nó cứ âm thầm ăn sâu xuống đất. Tới một ngày, bạn đi đâu về, cây vẫn đứng đó, vẫn ra trái, không cần bạn đứng canh từng giờ.

Mình nói câu này, mong bạn nhớ lâu: mẹo bắt bạn làm việc cho tiền mãi, còn tài sản để tiền làm việc cho bạn. Cũng là kiếm tiền cả thôi. Nhưng một bên là bạn chạy theo nó hụt hơi, một bên là nó tự chảy về phía bạn.

Phương Anh nói chuyện này không phải từ sách vở. Mình trả học phí bằng tiền thật, bằng những đêm thật.

Hồi còn làm spa, có một giai đoạn mình tưởng mình đã tìm ra công thức làm giàu. Mình thuê người chạy quảng cáo. Mỗi tháng bỏ ra một khoản, và đều như vắt chanh, khách kéo tới. Tháng nào cũng có khách mới, sổ sách đẹp, nhìn vào ai cũng nghĩ "con bé này làm ăn được quá." Mình cũng tưởng vậy. Mình thấy mình giỏi. Mình thấy mình đang xây dựng cái gì đó lớn lao.

Cho tới một tháng, vì lý do nào đó mình cắt khoản tiền quảng cáo. Chỉ một tháng thôi. Và bạn biết chuyện gì xảy ra không. Khách ngưng tới. Không phải ít đi. Là gần như đứng lại. Cái dòng người mà mình tưởng là "khách của mình" hóa ra chưa từng là của mình. Họ tới vì cái quảng cáo, không phải vì mình. Ngày mình ngừng bỏ tiền vào, họ cũng ngừng bước vào cửa.

Lúc đó mình mới hiểu một điều đau mà thật. Suốt thời gian qua, mình không hề xây tài sản. Mình chỉ đang nuôi một cái máy. Cái máy đó chỉ chạy khi mình còn liên tục đút tiền vào. Ngừng đút, máy tắt. Mình ví nó như một cái vòi nước, mà cái van lại nằm trong tay người khác. Nước có chảy hay không, không do mình quyết. Mình chỉ được đứng hứng, và trả tiền cho cái quyền được hứng đó. Ngày người ta khóa van, mình chỉ biết đứng nhìn cái vòi khô khốc. Mình đã tưởng mình là chủ. Hóa ra mình chỉ là người đi thuê dòng nước, tháng nào cũng phải đóng tiền thuê lại từ đầu.

Cái cảm giác đó, Phương Anh không bao giờ quên. Không phải vì mất tiền. Mất tiền thì kiếm lại được. Mà vì mình nhận ra suốt một quãng dài, mình cứ ngỡ mình đang xây nhà, trong khi thật ra mình chỉ đang thuê phòng trọ tháng. Mình đổ công đổ sức, mà cái nền móng lại không đứng tên mình.

Từ trải nghiệm đó, mình tập nhìn ra những cái mẹo mà người ta hay nghiện, kể cả mình hồi xưa. Mình kể ra đây để bạn soi lại mình.

Cái mẹo thứ nhất là nghiện viral. Lúc nào cũng mong một bài nổ thật to. Nổ được một bài, vui mấy ngày, rồi lại lao đi tìm bài nổ tiếp theo. Cái khác của người xây tài sản là họ không sống chết vì một bài. Họ đều đặn xuất hiện. Bài này không nổ thì bài sau, miễn lần nào cũng để lại trong lòng người xem một chút tin cậy. Một bài viral chỉ là một quả pháo. Còn xuất hiện đều đặn, tử tế, thật lòng, ngày qua ngày, đó là từng viên gạch xây nên cái tên của bạn.

Cái mẹo thứ hai là nghiện chiêu chốt đơn. Lúc nào cũng phải có một câu thần chú, một mánh tâm lý để khách gật đầu cho nhanh. Khách mua xong rồi đi, không quay lại, vì họ mua vì cái chiêu chứ không phải vì tin bạn. Người xây tài sản thì làm ngược lại. Họ phục vụ cho khách hài lòng tới mức khách tự kể cho người khác nghe. Một khách hài lòng kéo về ba khách mới, mà không tốn một đồng quảng cáo. Bán hàng là phục vụ, câu đó nghe cũ mà chưa bao giờ sai. Phục vụ thật thì khách ở lại. Khách ở lại thì thành tài sản.

Cái mẹo thứ ba là nghiện giảm giá sốc liên tục. Cứ ế là tung flash sale. Lần đầu hiệu nghiệm. Tới lần thứ mười, khách quen rồi, không giảm là không mua, mà giảm hoài thì mình lỗ. Bạn tự tay dạy khách chờ mình hạ giá. Người xây tài sản giữ giá, nhưng làm cho cái họ bán đáng đồng tiền tới mức khách không thèm chờ giảm. Họ bán giá trị, không bán sự rẻ.

Cái mẹo thứ tư là nghiện mua tương tác, mua lượt theo dõi cho con số đẹp. Nhìn vào thấy oai, mà bên trong rỗng. Mười nghìn người theo dõi mà không ai thật lòng nghe bạn, thua một nghìn người thật sự tin bạn. Con số ảo không mua được nhà cho bạn. Chỉ có niềm tin thật mới ra đơn thật.

Bạn để ý chưa, cái khác nhau không nằm ở chỗ làm gì, mà nằm ở chỗ cái mình làm có để lại một viên gạch hay không. Cùng là viết một bài. Viết để câu view một lần rồi quên, đó là mẹo. Viết để người ta nhớ bạn là ai, tin bạn về điều gì, đó là gạch xây tài sản. Cùng một việc, hai số phận khác nhau, chỉ vì một cái tan đi sau một đêm, một cái ở lại sau nhiều năm.

Tới đây Phương Anh muốn tặng bạn một câu hỏi nhỏ. Câu hỏi này, nếu mỗi tối bạn chịu hỏi mình, mình tin nó sẽ đổi cả cuộc chơi của bạn.

Lâu nay, cuối ngày người ta hay hỏi: "Hôm nay mình kiếm được bao nhiêu." Câu đó không sai. Nhưng nó chỉ đo cái hôm nay. Phương Anh xin bạn hỏi thêm một câu nữa, ngay sau câu đó: "Hôm nay mình xây thêm được phần tài sản nào đứng tên mình chưa." Hôm nay mình có thêm được một người thật lòng tin mình không. Hôm nay mình có để lại một bài, một câu chuyện, một thứ gì đó còn nằm lại trong cái kênh của riêng mình không. Hôm nay mình có làm cho cái tên của mình nặng thêm một chút không.

Hai câu hỏi đó, hỏi song song mỗi tối. Câu đầu giữ cho bạn sống được hôm nay. Câu sau xây cho bạn cái ngày mai. Thiếu câu đầu, bạn đói. Thiếu câu sau, bạn chạy hoài không bao giờ tới đích.

Mình biết, đọc tới đây nhiều bạn sẽ thấy lo lo trong bụng. "Phương Anh ơi, nghe thì hay, mà xây tài sản lâu lắm. Mình thì cần tiền ngay bây giờ, đâu có chờ được cái cây lớn." Phương Anh hiểu cái lo đó. Hiểu thật lòng. Hồi đó mình cũng từng nghĩ y như vậy.

Nhưng có một chuyện mình muốn nói cho rõ, để bạn nhẹ lòng. Đây không phải chuyện chọn một bỏ một. Không ai bắt bạn nhịn đói hôm nay để xây nhà cho mười năm sau. Bạn vẫn cứ kiếm tiền hôm nay. Vẫn cứ bán, vẫn cứ chốt đơn, vẫn cứ lo cơm áo. Phương Anh không hề bảo bạn dẹp hết để đi trồng cây. Mình chỉ xin bạn một điều nhỏ thôi: mỗi ngày, trong lúc kiếm tiền, hãy để dành lại một viên gạch.

Một viên gạch một ngày, nghe nhỏ xíu. Nhưng nó là cái khác nhau giữa người ba năm sau vẫn còn chạy mệt nhoài tìm mẹo mới, với người ba năm sau ngồi trong căn nhà do chính mình xây. Hôm nay bán hàng xong, bạn xin phép khách hài lòng đó một lời cảm ơn, một dòng tin nhắn, lưu lại làm danh sách của riêng mình. Đó là một viên gạch. Hôm nay làm một bài để bán, bạn bỏ thêm chút lòng vào, kể một câu chuyện thật, để người xem nhớ bạn chứ không chỉ nhớ món hàng. Đó là một viên gạch. Hôm nay có một khách mua qua chỗ người khác, bạn tìm cách mời họ về cái kênh của riêng mình, để lần sau họ tìm thẳng tới bạn. Đó là một viên gạch.

Bạn thấy không, mỗi viên gạch đó không tốn thêm của bạn một ngày nào cả. Nó chỉ là cách bạn làm cái việc bạn đang làm, theo một cách khác. Cùng bán một món, người chỉ nghĩ tới tiền hôm nay thì xong là quên. Người nghĩ tới tài sản thì xong vẫn giữ lại được một chút gì đó đứng tên mình. Sau một năm, ba trăm sáu mươi lăm viên gạch xếp lại, bạn ngó lại sẽ giật mình: ủa, mình đã có một bức tường rồi.

Có một câu ông bà mình hay nói mà càng sống Phương Anh càng thấy đúng: gieo gì gặt nấy. Cái tài sản tử tế, xây bằng sự thật, phục vụ bằng cái tâm, nó cho quả bền. Bền vì nó có gốc. Còn cái mẹo, dù khôn tới đâu, dù tinh tới đâu, suy cho cùng cũng chỉ là vay trước của ngày mai. Vay thì sẽ tới ngày phải trả. Cái bài viral hôm nay vay trước sự chú ý, mai phải trả bằng một bài viral khác. Cái chiêu giảm giá hôm nay vay trước cái đơn, mai phải trả bằng biên lợi nhuận mỏng dần. Vay hoài, vay hoài, tới một ngày bạn nhìn lại thấy mình làm quần quật mà tay vẫn trắng, vì cái gì làm ra cũng đã đem đi trả nợ cho cái mẹo hôm qua.

Và đây là chỗ nó nối về giấc ngủ, về cái câu chuyện mình mở đầu. Người ngủ ngon không phải người kiếm được nhiều tiền nhất. Phương Anh gặp nhiều người kiếm rất nhiều mà mắt lúc nào cũng đỏ vì thiếu ngủ. Người ngủ ngon là người biết rằng, dù sáng mai mở mắt ra có chuyện gì đi nữa, cái mình gây dựng vẫn còn đó. Cái kênh vẫn còn. Cái tên vẫn còn. Những người tin mình vẫn còn. Cái tường gạch mình xếp suốt mấy năm vẫn đứng đó, đứng tên mình, không ai khóa van được, không ai tắt máy được.

Đó là sự bình yên thật sự của người làm ăn. Không phải bình yên vì trong tài khoản nhiều tiền. Tiền nhiều mà nền móng không đứng tên mình thì vẫn nơm nớp như đứng trên cát. Bình yên là khi bạn biết cái mình xây có rễ. Gió có thổi, mưa có tới, cái cây vẫn đứng đó vì rễ nó ăn sâu vào đất của chính mình.

Phương Anh viết bài này cho những người phụ nữ đang tự mình bươn chải. Những người mẹ, người chị vừa lo cơm nước con cái, vừa gồng gánh một cái nghề, một cái sạp, một trang bán hàng. Mình hiểu cái cảm giác sáng nào cũng mở mắt ra là phải nghĩ "hôm nay lấy gì bán, hôm nay lấy đâu ra khách." Cái cảm giác đó bào mòn người ta ghê lắm. Không phải vì công việc nặng, mà vì nó không có điểm dừng. Vì cái nền nó không chắc.

Nên mình muốn nói với bạn điều này, từ tận lòng: bạn xứng đáng có một cái gì đó của riêng mình. Một cái kênh đứng tên bạn. Một nhóm khách thương bạn thật. Một cái tên mà người ta nhắc tới bằng sự tin tưởng. Một chỗ đứng mà không một ai có thể khóa van, không một ngày tắt máy nào lấy đi được. Để bạn vẫn kiếm tiền, nhưng kiếm trong sự bình an, chứ không phải kiếm trong nỗi thấp thỏm.

Đó là lý do Phương Anh làm Kênh Của Riêng Mình. Không phải để dạy bạn thêm vài cái mẹo cho nổ đơn nhanh hơn. Mẹo thì ngoài kia đầy, và bạn cũng đủ khôn để tự kiếm. Cái mình muốn cùng bạn làm, là xây cho bạn một cái nền đứng tên bạn. Để mỗi ngày bạn vẫn sống được bằng hôm nay, mà tay vẫn đang xếp từng viên gạch cho ngày mai. Để một ngày nào đó, bạn ngó lại, thấy mình không còn là người đi thuê dòng nước nữa. Bạn là người có cái giếng của riêng mình.

Và khi bạn có cái giếng đó rồi, bạn sẽ hiểu cái mình tặng bạn không phải là tiền. Là giấc ngủ. Là cái đêm bạn đặt lưng xuống, không còn phải nghĩ "tháng sau lấy gì đắp vào", mà nhẹ nhõm biết rằng cái mình xây vẫn đứng đó, chờ mình sáng mai thức dậy. Tiền rồi sẽ tới, theo cách bền và lành. Còn giấc ngủ ngon, sự bình yên trong lòng người làm ăn tử tế, đó mới là thứ Phương Anh thật lòng mong bạn có được.

Nếu bạn thấy mình đâu đó trong câu chuyện này, Phương Anh đang mở hành trình Kênh Của Riêng Mình — để cùng nhau dựng một thứ đứng tên bạn, không ai lấy đi được.